Menu
  • "Ik ga eerst mijn C examen doen, ik denk dat ik daarna pas kan beginnen met improviseren".
  • "Onze zoon moet gewoon eerst de toonladders enzo leren, later komt het zélf muziek bedenken wel een keer aan bod"
  • "Ik ga deze lick eerst in alle toonsoorten oefenen. Daarna ga ik wel kijken hoe ik het in mijn solo toe kan passen" 
Zomaar wat opmerkingen die ik de afgelopen weken voorbij hoorde komen. Want dit is hoe de meeste muziekmakers oefenen. Eérst de techniek, dán de muzikale expressie. Als ze daar tegen die tijd nog de puf voor hebben tenminste. Niet zo gek, want sinds de 19e eeuw is het de gewoonte geworden om muziek op een technische manier aan te leren. Vanuit de overtuiging dat je eerst je technische vaardigheden ontwikkelt, vóórdat je je richt op muzikale expressie. Terwijl men er trouwens in de eeuwen daarvóór van overtuigd was dat het aanleren van muziek in dienst stond van het ontroeren van de luisteraar. Daarom lag destijds de nadruk niet op techniek, maar bijvoorbeeld op gehoortraining, expressie, en leren hoe muziek in elkaar zit.
 

"Ik zou graag een verhaal kunnen vertellen tijdens mijn improvisatie", aldus trompettist Tjeerd. Ik vroeg de deelnemers van de workshop Speel je vrij naar hun grootste verlangen op het gebied van improvisatie. Ik weet dat Tjeerd niet de enige is die ernaar verlangt zijn eigen muzikale verhaal te kunnen vertellen. En ik weet ook hoe hij kan oefenen om dichter bij zijn muzikale verhaal te komen. Want er is iets geks aan de hand wanneer je improviseert. Het lijkt haast onbenoembaar, maar ik probeer het toch.

Weet je wat de meest gestelde vraag is van blazers die (vrijer) willen leren improviseren? 
 
"Lieve Jelske, hoe pak ik het aan?"
 
Nouja, het is niet zo dat deze vraag letterlijk zo gesteld wordt, maar het is wel de vraag die door bijna alle vragen heenklinkt ('behalve dan 'lieve Jelske', dat heb ik erbij verzonnen). Meestal krijg ik meerdere vragen tegelijk van één persoon die op zoek is naar antwoorden. Ik vind het een inspirerende gedachte dat zóveel musici het verlangen koesteren om vrijer te leren spelen, beter te leren improviseren, of willen weten hoe ze improviseren kunnen oefenen. 

Theo is een heel gedreven cursist van mij. Toch zie ik hem bijna nooit. Hij mij wel, op een beeldscherm. Het is net alsof je bij me thuis bent, zei hij laatst nog tegen me. Hij volgt in het zuiden van Nederland de video-lessen die ik eerder opnam in het westen van Nederland. Hij was één van de eerste deelnemers van de online training Echt Improviseren. Ik ontmoette hem pas máánden later tijdens een Family Jam in Amsterdam. Ik was ontroerd hoe mooi en goed hij al kon improviseren. Hij heeft dan ook veel tijd om te oefenen. En Theo benut zijn oefentijd op één of andere manier heel goed. Want bij de volgende Family Jam, een paar maanden later in Utrecht, was hij alweer met spróngen vooruit gegaan. Zeg, wat is jouw geheim? vroeg ik hem.

Karin oefent wel 3 uur per dag op haar sax. (Meer dan ik en waarschijnlijk ook meer dan jij). Karin is ambitieus en ze is dankzij haar toewijding en gedegen lessen toegelaten aan een particuliere muziekopleiding (in het buitenland, waar ze woont). Dat is een fantastische prestatie! Maar toch knaagt er iets bij haar. Want ze werkt wel heel hard, maar ze ervaart weinig vooruitgang en beleeft daardoor weinig plezier aan muziek maken. Slecht voor haar zelfvertrouwen en ze vraagt zich soms af waarom ze dit ook alweer wilde. 
 
In deze TEDx-talk vraagt Jeremy Chapman, musicus en muziekdocent, zich af waar het spel is gebleven in het leren spelen van muziek. Hij houdt een krachtig betoog voor het stimuleren van nieuwsgierigheid en creativiteit in muziekonderwijs, improviseert met het publiek (erg leuk om te zien!) en speelt zelf met zijn gastmusici. Net zoals leren zeggen wat je ergens van vindt, kun je ook leren spelen wat je je ergens bij verbeeldt. Je kunt de TEDx-talk zelf bekijken, of mijn samenvatting (vol spoilers) onder het filmpje lezen. (En dan alsnog besluiten om te kijken). Improvise for Real wordt ook genoemd in deze TEDx-talk.

Heb jij weleens het idee dat je altijd hetzelfde speelt? Dat je niet creatief bent? Dat je niks nieuws kunt verzinnen? Wil je graag meer variatie aanbrengen in je spel? Bekijk dan dit vlog en doe na afloop vooral ook de oefening die uitgelegd wordt. In deze oefening nodig ik je uit om een beroep te doen op je vindingrijkheid. En hierdoor meer variatie in je spel aan te brengen.

"It ain't what you do, it's the way that you do it"

Ben jij je er weleens van bewust wat er in je omgaat tijdens het spelen? Wat je voelt of welke gedachtes je hebt? Let hier eens op tijdens je improvisatie. Speel je moeiteloos? Of is het een worsteling? Ben je bezig met hoe het moet klinken, of sta je open voor wat er op je pad komt? Heb je de lat zo hoog voor jezelf gelegd dat je heel veel moet nadenken tijdens het spelen? Of speel je muziek die je beheerst zodat er ruimte is voor jouw eigen interpretatie? En, vooral, let er eens op of je gevoelens over jouzelf gaan, of over de muziek.

Een vraag die ik inmiddels vaker heb gehoord van cursisten en lezers van mijn blog - luidt: hoe worden mijn ingestudeerde licks onderdeel van mijn spel? De loopjes komen er niet uit wanneer ik een solo speel.

Deze ervaring komt vaker voor dan je denkt. De reden hiervoor is dat bijna elke cursist -die jazz wil leren spelen- teveel informatie in eens tot zich probeert te nemen. Je moet in één keer heel veel informatie onthouden - meestal over licks en ladders - terwijl deze ladders en akkoorden geen werkelijke betekenis voor je hebben. Omdat je nooit de tijd hebt gekregen -of genomen- om de klanken te onderzoeken én te begrijpen hoe het nou écht met akkoorden zit. Er is een wezenlijk verschil tussen enerzijds de klanken op gehoor herkennen (wat vrijwel altijd gepaard gaat met een bepaalde lichaamssensatie) en anderzijds een akkoordenschema proberen te onthouden met behulp van licks en onsamenhangende ladders. Het tweede heeft bovendien weinig te maken met improviseren.

Wat je nodig hebt is een manier van studeren die je leert je eigen stem te vinden. Dit kun je op de volgende manieren oefenen:

Het mag ook misgaan, zonder risico wordt het een stuk minder spannend (altviolist Oene van Geel op jazzhelden.nl)

"Ik blokkeer wanneer ik aan de beurt ben om een solo te spelen. Ik vind het doodeng. Heb je tips voor mij?" Aldus een cursist over zijn grootste uitdaging tijdens de improvisatieworkshop Speel je Vrij. Hij speelt in een big band. En wanneer er een solo in zijn partij zit, speelt hij liever de uitgeschreven versie (die er weleens bij staat in big band partijen) dan dat hij zelf wat moet verzinnen. Ik vroeg hem: wanneer jullie een concert gaan geven, hoe bereid jij je voor op jouw solo? Hoe vaak oefen je jouw improvisatie? Hij bleek dit nog nooit geoefend te hebben. Hij dacht dat dat niet hoefde, omdat improviseren "vrij spel" is. 

Wanneer je een solo op muziek speelt, wil je om te beginnen graag weten in welke toonsoort het stuk staat. Want, ook wanneer een compositie uit een melodie en vele akkoorden bestaat, je onderbewustzijn ordent de klanken van de muziek die jij hoort tot een samenhangend geheel. Dat is onze natuurlijke gewoonte, al ben je je daarvan misschien nog niet bewust.  Ook al begrijp je nog niet precies - of zelfs helemaal niet - hoe het zit met die akkoorden enzo, je kunt de volgende oefening toch al toepassen om op gehoor de verzameling noten vast te stellen waaruit een stuk muziek is opgebouwd.

Ken jij iemand in jouw omgeving die ooit gestopt is met muziekles omdat hij of zij geen zin meer had in saaie etudes en techniekoefeningen? Of heb je wel eens iemand horen vertellen dat hij of zij zichzelf lui vindt en zegt: "Als ik vroeger wat meer doorzettingsvermogen had gehad kon in nu heel goed spelen op mijn instrument."
 
Oefening baart kunst. Dat ben je vast met me eens. Maar, wat vind jij? Moet oefenen zwaar zijn? Moet je afzien en buffelen? Wij westerlingen vinden meestal van wel. Het zit diep in onze cultuur geworteld dat we vinden dat je nu hard moet werken om later beloond te worden door het resultaat. Maar, de technische oefening zelf is niet saai, wij zijn het die de oefening saai máken. Bijvoorbeeld omdat we die oefening uitvoeren zoals we denken dat het hoort. Je hoeft geen saaie oefeningen te doen, maar je moet wel iets oefenen. Maar wát dan? Hoe dan wel?
"Het verschil tussen een goede en een slechte speler is het gemak waarmee iemand speelt." (uit Effortless Mastery - Kenny Werner)
Aan de ene kant heb je techniek: bijvoorbeeld de grepen op je instrument, het gemak waarmee je de noten achter elkaar speelt, en dat binnen allerlei toonsoorten. Aan de andere kant heb je creativiteit: de ideeën die jij hebt, variaties die ontstaan uit jouw brein, het vermogen om dingen om te keren, te veranderen, op een totaal andere manier te benaderen dan je muzikale collega, omdat jullie nou eenmaal niet dezelfde persoon zijn. En deze twee kanten, techniek en creativiteit, heb je beiden nodig wanneer je beter wilt leren improviseren. Ze versterken elkaar: je hebt iets van techniek nodig om jezelf uit te kunnen drukken, en wanneer je improviseert, versterk je je technische vaardigheden door ze in praktijk te brengen.

Stel je voor: je kiest een nieuw instrument om te leren spelen. Vol verwachting en enigszins gespannen ga je naar je eerste les. Tijdens deze eerste les vertelt je docent je dat je over 6 weken je eerste optreden hebt met een orkest. Waaaat....over 6 weken? Maar...., maar...,  je weet nog niet eens hoe je je eerste noten moet spelen, of hoe je een mooie klank uit je instrument kunt krijgen. Laat staan dat je weet waar alle noten zitten. Er zit niets anders op, je zult je door het optreden heen moeten 'faken'.

Dit klinkt niet erg realistisch, en zeker niet motiverend. Het klinkt zelfs best belachelijk, vind je ook niet? En toch...... wordt er op deze manier vaak genoeg lesgegeven als het om improviseren gaat.

"Mijn grootste frustratie is dat ik maar een zeer beperkt muzikaal vocabulaire heb". Aldus Frits in reactie op mijn vraag "Wat is jouw grootste frustratie op het gebied van improvisatie?" In een reeks video's en blogs zal ik een aantal frustraties of problemen van cursisten of lezers van dit blog behandelen. Ook die van jou. Want je bent meestal niet de enige die een probleem ervaart. Ik kom onder mijn cursisten doorgaans veel dezelfde vragen of problemen tegen. Ik geef je daarom graag tips over hoe je jouw improvisatiefrustratie kunt halveren.